Systemisch werken
Sta je als leidinggevende of professional weleens voor een vraagstuk dat hardnekkig blijft terugkeren, hoe vaak je het ook bespreekt of probeert op te lossen? Een team waarin steeds dezelfde onderlinge spanningen opduiken, een medewerker die ondanks alle begeleiding in hetzelfde patroon vervalt of een reorganisatie die op papier klopt maar in de praktijk blijft stagneren. Veel gangbare managementmethoden richten zich op het snel analyseren van symptomen en het sturen op individueel gedrag. Systemisch werken kiest voor een wezenlijk ander perspectief. Het nodigt je uit om te vertragen en te kijken naar de onderstroom: het onzichtbare netwerk van relaties, geschiedenis en ongeschreven wetten waarin we ons dagelijks bewegen. Wie leert kijken door een systemische bril, ontdekt dat schijnbaar losstaande problemen vaak symptomen zijn van een verstoorde balans in het grotere geheel.
Wat is systemisch werken?
Systemisch werken is een benadering waarbij een mens, team of organisatie niet als een losstaand individu wordt gezien, maar als onderdeel van een groter geheel: het systeem. Elk systeem of dat nu een gezin, een afdeling of een complete organisatie is, kent zijn eigen dynamiek, geschiedenis en natuurlijke wetmatigheden.
Deze invalshoek vindt haar oorsprong in de klassieke systeemtheorie en is op het gebied van menselijke verhoudingen en organisaties pionierend verder ontwikkeld door onder meer Bert Hellinger en recentere organisatiekundigen. Daarnaast legden vroege pioniers zoals Virginia Satir, Ivan Boszormenyi-Nagy en Jacob L. Moreno de brede theoretische en therapeutische basis voor het denken in systemen.
Ook het werk van Ruth Cohn is van belangrijke waarde geweest voor het systemisch werken in groepen, teams en organisaties. Als psychoanalytica en grondlegger van de humanistische psychologie ontwikkelde zij Themagecentreerde Interactie (TGI). Dit is een krachtige systemische methode om de dynamiek binnen groepen te begrijpen en te sturen. Haar grootste systemische bijdrage is het Vierfactorenmodel (of de TGI-driehoek in een bol), waarin zij stelt dat een systeem pas gezond functioneert als er een dynamische balans is tussen vier elementen: IK (De individuele persoon): De behoeften, gevoelens en autonomie van het individuele groepslid. WIJ (De interactie): De onderlinge relaties, de communicatie en de groepsdynamiek. HET (De taak): Het gezamenlijke doel, de inhoud of het centrale thema waar de groep voor samenkomt. GLOBE (De context): De organisatorische, maatschappelijke en fysieke omgeving waarin het systeem zich bevindt. vanHarte&Lingsma heeft als instituut in Nederland een cruciale pioniersrol gespeeld in het vertalen en praktisch toepasbaar maken ervan voor leiderschap, groepsdynamica en organisatieontwikkeling. Al vroeg in het ontstaan en nog steeds, is het een van de fundamenten van het werk van vanHarte&Lingsma.
Binnen een organisatie bestaat een ‘systeem’ uit een complex samenspel van mensen, formele en informele rollen, hiërarchie, eerdere gebeurtenissen (zoals verandertrajecten of een pijnlijk afscheid) en onderlinge loyaliteiten. Systemisch werken richt zich niet op de vraag wie er schuld heeft aan een situatie, maar onderzoekt welke dynamiek in het systeem ervoor zorgt dat dit gedrag hardnekkig in stand blijft.
De basisprincipes van systemisch werken
Binnen elk menselijk systeem werken krachtige, vaak onbewuste krachten. Zodra een van deze krachten wordt verstoord, reageert het systeem daarop met symptomen, zoals weerstand, hoog verzuim, verlies van daadkracht of terugkerende conflicten. Systemisch werken rust op vier fundamentele uitgangspunten:
- Toebehoren (Insluiting): Iedereen en elk element dat onderdeel is (geweest) van het systeem, heeft een onvoorwaardelijk recht op een eigen plek. Zodra iemand, een bepaald idee of een gebeurtenis uit de organisatie geschiedenis wordt buitengesloten of doodgezwegen, ontstaat er onrust.
- Ordening (Hiërarchie en positie): Er bestaat binnen een systeem een natuurlijke of functionele volgorde. Dit kan te maken hebben met de ontstaansgeschiedenis (wie er eerder was), maar ook met leiderschap, verantwoordelijkheid en ervaring. Wanneer de ordening verstoord raakt, bijvoorbeeld wanneer een medewerker ongemerkt op de stoel van de leidinggevende gaat zitten, leidt dit tot ruis.
- Balans in geven en nemen: Relaties en samenwerkingen vragen om een evenwichtig uitwisselingsproces. Wanneer de verhouding tussen wat iemand inbrengt (tijd, energie, loyaliteit) en wat iemand daarvoor terugkrijgt (waardering, salaris, kaders) langdurig uit balans is, raakt de verbinding beschadigd.
- Loyaliteit: Mensen handelen vaak vanuit een diepe, soms onbewuste loyaliteit aan het systeem of aan belangrijke figuren daaruit. Dit verklaart waarom medewerkers soms gedrag vertonen dat op het eerste gezicht onlogisch of tegen hun eigen belang lijkt te gaan.
Waarom systemisch werken een andere blik vraagt
Als we een probleem uitsluitend benaderen als een fout van één persoon of één afdeling, vervallen we snel in oordelen, symptoombestrijding of het sturen op ‘meer discipline’. Systemisch werken vraagt juist om het loslaten van het snelle oordeel. Het nodigt uit tot nieuwsgierigheid naar het grotere geheel.
Voor leidinggevenden is deze blik enorm bevrijdend. Het helpt je inzien dat weerstand in een team vaak geen onwil is van een individuele medewerker, maar een signaal dat er in de ordening of historie van het team iets niet klopt. Door de blik te verleggen van het individu naar de onderstroom, ontstaat er ruimte voor duurzame verandering, authentiek leiderschap en een organisatiecultuur die meebeweegt met de werkelijkheid.
"Het ongemakkelijke van systemisch kijken is dat je jezelf ook ziet staan. Je bent geen buitenstaander die het systeem repareert. Je bent er onderdeel van en je positie doet mee"
Voor wie is systemisch werken van toepassing?
Kijken naar de onderstroom is niet voor iedereen weggelegd. Het vraagt de bereidheid om vertraging toe te laten en te reflecteren op je eigen positie en aandeel binnen het geheel.
Deze benadering is bij uitstek waardevol voor:
- Leidinggevenden en managers die merken dat bepaalde patronen of conflicten in hun team blijven terugkeren, ongeacht de hoeveelheid heidagen of afspraken. En wil leren balans te vinden in een (organisatie)systeem.
- HR-professionals en organisatieadviseurs die verandertrajecten, fusiestratagemen of cultuurveranderingen begeleiden en de onderstroom daarin actief willen meenemen.
- Coaches en begeleiders die hun waarnemingsvermogen willen verdiepen en vragen van cliënten willen benaderen vanuit hun bredere werk- of leefcontext.
- Organisaties in transitie die merken dat het verleden (zoals een roerige geschiedenis of een plotseling vertrek van een sleutelfiguur) de stappen naar de toekomst belemmert.
Hoe pas je systemisch werken toe in de praktijk?
Systemisch werken is geen rigide methode, maar een manier van aanwezig zijn en waarnemen. In de dagelijkse praktijk uit zich dat op verschillende manieren:
- Systemisch waarnemen tijdens overleggen: Niet alleen luisteren naar de inhoud van wat er gezegd wordt, maar observeren wie er ruimte inneemt, waar de energie stagneert, wie er buiten de groep valt of welke onderwerpen consistent worden vermeden.
- Systemisch interviewen en vragen stellen: Vragen stellen die de onderstroom uitnodigen om aan de oppervlakte te komen, zoals: "Wie of wat wordt er op dit moment niet gezien?" of "Met wie ben jij onbewust rekening aan het houden?"
- Tafelopstellingen en vloerankers: Een fysieke of visuele representatie maken van het team of het vraagstuk. Door personen, doelen of afdelingen in de ruimte neer te zetten, worden onderlinge verhoudingen, afstand en blokkades in één oogopslag helder.
- Herstellen van de ordening: Als leider bewust je eigen plek innemen, heldere grenzen stellen en erkennen wat er in de geschiedenis van de organisatie is gebeurd.
Hoe train je systemisch werken?
Systemisch werken is is een ambacht dat vraagt om verfijning van je eigen waarnemingsvermogen, lichaamsbewustzijn en de bereidheid om jouw eigen systemische achtergrond en patronen te onderzoeken.
Binnen de leiderschapsprogramma’s en verdiepende trajecten van vanHarte&Lingsma staat het zelf ervaren centraal. We bieden een veilige en uitdagende bedding waarin je leert kijken door de systemische bril, oefent met opstellingen en helder zicht krijgt op jouw eigen positie als leider. Geen oppervlakkige trucs, maar een proces dat je leert om met meer rust, gezag en aanwezigheid in jouw organisatie te staan.
Wil je verkennen hoe de systemische benadering jouw leiderschap of organisatie kan versterken? Neem gerust contact met ons op voor een verkennend gesprek of bekijk ons aanbod op het gebied van coaching, persoonlijk leiderschap en communicatie.
Veelgestelde vragen over systemisch werken
Wat is het verschil tussen systemisch werken en systeemdenken?
Systeemdenken is een voornamelijk verstandige, analytische benadering waarbij je processen, causaliteit en patronen in kaart brengt via modellen (zoals in de proceskunde). Systemisch werken betrekt daar nadrukkelijk de beleving, lichaamsgerichte waarneming, onderstroom, verhoudingen en de emotionele dynamiek van het menselijke systeem bij.
Is systemisch werken wetenschappelijk onderbouwd?
Hoewel organisatieopstellingen en fenomenologisch waarnemen niet op dezelfde wijze gevangen kunnen worden in empirische laboratoriumtests als bètawetenschappen, sluit de benadering aan bij inzichten uit de sociale psychologie, de groepsdynamica, de hechtingstheorie en de neurobiologie over hoe mensen zich in groepen verhouden.
Kan ik systemisch werken ook toepassen zonder een formele opleiding?
De basishouding van systemisch werken, zoals: vertragen, oordeelloos waarnemen, letten op wie buiten de boot valt en herkenning geven aan wat er is, kun je direct toepassen in je dagelijkse leiderschap. Voor het zelfstandig begeleiden van complexe opstellingen of diepe interventies is gedegen training en persoonlijke begeleiding echter noodzakelijk.
Hoe lang duurt het om systemisch te leren werken?
Het ontwikkelen van een systemische blik is een continu proces van bewustwording. De basisprincipes en het anders kijken naar vraagstukken kun je al snel integreren in je werk, maar het verfijnen van je intuïtie en het vertrouwen op je waarneming verdiept zich naarmate je er in de praktijk meer mee vlieguren maakt.
